Ræða haldin í Listasafni Íslands 5. nóvember 2011 vegna útkomu Íslenskrar Listasögu.
Kæru gestir. – Það er viðeignadi að halda þetta málþing um Íslenska listasögu á degi myndlistar. Til hamingju með daginn.
Ég vil byrja á því að óska Listasafni Íslands og öllum viðstöddum sem og allri þjóðinni til hamingju með tímamótaverkið Íslensk Listasaga, sem þetta málþing fjallar um. Það var löngu orðið tímabært að slíkt verk liti dagsins ljós, enda um hálf öld síðan listasaga Björns Th. Björnssonar um íslenska myndlist var gefin út.
Þegar ég fékk í hendur þetta átta kílóa ritsafn til að kynna mér verkið, fylltist ég bæði stolti og eftirvæntingu. Eftir að hafa tekið á honum stóra mínum og rogast með það heim bættust við stoltið og eftirvæntinguna (í stafrófsröð) bros, forvitni, geðshræring, gleði, lotning, stolt, tár, undrun og þakklæti. Þetta er ritverk sem hvaða þjóð sem er gæti verið stolt af – hvað þá 300.000 manna þjóð. Hér ber að þakka öllum þeim sem að verkinu komu og veittu því brautargengi, verk sem ekki þætti sjálfsagt í jafn litlu samfélagi á erlendri grund. Það eru svona verk sem gera okkur að þjóð.
Sem formaður samtaka myndlistarmanna í landinu bendi ég á að slíkt stórvirki sem nýútkomin Íslensk listasaga er mun, líkt og nýleg skýrsla um hagræn áhrif skapandi greina, nýtast listamönnum landsins í hagsmunabaráttu sinni á hinum ýmsu sviðum. Þannig mun listasagan verða Sambandi íslenskra myndlistarmanna og myndlistarmönnum landsins stór lyftistöng (svo maður tali nú ekki um vopn) í baráttunni um lífskjör sín og réttindi innan samfélagsins. Segja má að ritverkið hafi þannig svift hulunni af listasögunni s.l. 50 ár og bæði sett andlit á listamennina og gert þá um leið sýnilegri sem heildstæðan (en jafnframt ólíkan) hóp. Verkið er mjög aðgengilegt fyrir almenning enda vel skrifað og læsilegt, á máli sem bæði lærðir sem leiknir skilja, en hingað til hafa nemendur sem og allur almenningur sem vildu kynna sér íslenska samtímamyndlist orðið að styðjast við ófullnægjandi heimildir og jafnvel getgátur.
Við fyrstu yfirferð er ekki hægt að gagnrýna ritverkið – svo mikil eru hughrifin. Á þeim dögum sem liðnir eru frá útgáfu hef ég ekki náð að kafa eins djúpt í þetta 1400 blaðsíðna verk og ég vildi. Hér þarf meira en mánuð til að melta. Ég ætla því ekki að telja upp nafnalista þeirra listamanna sem ég tel að vanti í verkið, né þá sem ég tel að ekki sé gerð nægileg skil, þar sem ég gæti þannig orðið sek af því að gleyma einhverjum. Slíkar ábendingar hafa verið í fjölmiðlum og netmiðlum undanfarnar vikur og bendi ég þar sérstaklega á skrif Jóns B.K. Ransú í Smugunni, Rögnu Sigurðardóttur í Fréttablaðinu og orð Fríðu Bjarkar Ingvarsdóttur í Ríkisútvarpinu.
Gunnar Kvaran segir í inngangi ritsafnsins, að rit Björns Th. Björnssonar um 19. og 20. aldar list á Íslandi sé mikilvægt viðmið þeim sem á eftir koma. Það er mikið rétt, þó að listasagan líkt og mannkynssagan liggi undir stöðugri endurmati og hver kynslóð endurskoðar og endurskilgreinir það sem á undan er gengið. Þannig verður þetta nýja rit einnig mikilvægt viðmið hjá þeim sem rita munu um íslenska myndlist í framtíðinni og því alvarlegt mál ef ekki er gætt fyllsta réttlætis. Líkt og Gunnar Kvaran bendir einnig á nær síðasta bindið alveg til nútímans og getur því ekki tekið mið af sögulegri fjarlægð. Listamönnum hefur fjölgað gífurlega síðustu 50 árin og ættu bækurnar um það tímabil með raun og réttu að spanna fjórar bækur, ef gefa ætti efninu viðlíka skil og fyrstu áratugum síðustu aldar. Það er því gífurlega vandasamt verk og mikil ábyrgð sem hvílir á herðum þeirra sem ritstýrir hverju slíku verki og þá sérstaklega verki af þeirri stærðargráðu sem hér er til umfjöllunar.
Sitt sýnist hverjum í þessum málum og aldrei hægt að gera svo öllum líki, sérstaklega þegar svo sjaldan eru gefin út verk um íslenska myndlist og listamenn. Engu að síður tel ég að hér þurfi að gera bragabót. Sérstaklega á síðastu tveimur bindunum. Sem formarður SÍM, myndlistarkona og nemandi í kynjafræði við Háskóla Íslands vil ég benda á nokkur atriði. Fyrir utan einstaka listamenn, sem flestir eru konur, tel ég að það vanti heilan miðil í ritverkið, en það eru þeir myndlistarmenn sem nota ljósmyndun sem sitt listform. Innan vébanda SÍM starfar nú nýstofnað Félag íslenskra samtímaljósmyndara, en einnig notast fjöldi myndlistamanna við ljósmyndina sem miðil meðfram öðrum listformum.
Einnig verð ég að ræða um hlut kvenna í ritinu, en félagsmenn SÍM eru nú að 75 prósentum konur og fer fjölgandi. Sögulega hefur hallað verulega á konur í listum(líkt og í þjóðfélaginu öllu) vegna hefða, samfélagsgerðar, og sjálfgefinnar undirskipunar innan þjóðfélagsins, en hvarvetna í heiminum er nú verið að laga hlut þeirra í listumfjöllun. Þar má nefna sem dæmi nýustu útgáfu Jansons á History of Art, sem allir listamenn þekkja, en þar hefur nú verið bætt við rúmlega 200 listakonum til að jafna þeirra hlut. Við ritun Íslenskrar listasögu hefði þurft að setja upp enn sterkari kynjagleraugun og taka meira mið af slíkum umbótum, en í ritinu er fjallað um 180 karlmenn og 100 konur.
Það er þekkt staðreynd að bæði konur og karlar velja oft frekar karlmenn en konur algerlega ósjálfrátt nema beytt sé kynjagleraugum sérstaklega. Hér hefur verið vísað í rammann sem farið var eftir við val á listamönnum. Ef að ramminn gefur þessa útkomu þá þarf að breyta rammanum. Þessir 180 karlmenn og 100 konur skiptast þannig á fimm bindin. Þrjár konur á á móti 13 karlmönnum í fyrsta bindi, 5 á móti 26 í öðru bindi, 11 á móti 37 í því þriðja, 17 á móti 31 í því fjórða og 65 á móti 74 í því fimmta. Tölulega lagast því hlutfallið þegar nær dregur nútímanum, en það segir ekki alla söguna. Konurnar fá hér sem endra nær styttri umfjöllun og færri ljósmyndir af myndverkum svo verulega hallar á. Á þetta við um öll bindin en þó sérstaklega fjórða bindið eða árin milli 60 og 80, en í því eru einungis helmingur nefndra listamanna konur og myndir af verkum einugis 1/3 þrátt fyrir gífurlega fjölgun kvenkyns listamanna á því tímbili. Hér væri hægðarvandi að laga, því innan raða þeirra þrettán höfunda sem fengnir voru til verksins eru allir hæfir til þess, en mætti þar þó sérstaklega nefna Hrafnhildi Schram sem gaf út bókina Huldukonur í íslenskri myndlista árið 2005. (en kannski þarf hún að skrifa nýja bók).
Ritverkið Íslensk myndlist er stóvirki. Forlagið gaf hana þó einungis út í 2000 eintökum og var líklega með ráðum gert. Ætla ég að það verði uppselt innan árs og þá gefist ráðrúm til að endurskoða þetta mikla yfirlitsrit og bæta þeim inn sem gleymdust ásamt um 100 kvenmönnum og 200 myndverkum eftir þær til að jafna bilið. Að lokum þakka ég enn og aftur fyrir að slíkt ritverk skuli loks hafa litið dagsins ljós og vona að það verði ekki eins langt að bíða eftir næsta ritverki um íslenska myndlist. Takk fyrir.