Skraut á skemmdirnar

Harpa Björnsdóttir fjallar um samkeppni um listaverk við Kárahnjúkavirkjun:
,,Gott verk í vondu samhengi er vont mál fyrir listamann."

LANDSVIRKJUN hefur auglýst samkeppni meðal myndlistarmanna um útilistaverk við Kárahnúkavirkjun. Nú þegar hafa valist listamenn í forvals- og dómnefndarstöf, listamenn sem hafa áður heils hugar andmælt framkvæmdum og landspjöllum við Kárahnúka. Því er mér óskiljanlegt að nú séu þeir tilbúnir að aðstoða við þá framkvæmd að setja skraut á skemmdirnar eins og gullkrónu á skemmda tönn.

Nú vil ég taka það fram að ég er ekki á móti virkjunum almennt, en ég er á móti þessari ákveðnu virkjun vegna þeirra gífurlegu landspjalla sem hún veldur. Mín forspá er sú að þau eigi eftir að verða enn meiri og sárgrætilegri. Að maður nú ekki tali um efnahagslegu spjöllin sem hún er þegar farin að valda.

Ég er heldur ekki á móti þeirri hugmynd að framleiða og selja umframorku, en ég er á móti því að selja þá umframorku á smánarverði og eingöngu til stórvirks hráefnisiðnaðar. Ýmis önnur framleiðsla og iðnaður sem þegar er til í landinu, eða gæti orðið til, hefði þegið þetta raforkuverð sem boðið er erlendu álfyrirtæki.

Og ég er ekki á móti því að efnt sé til listaverkasamkeppni við virkjanir, það hefur áður verið gert og tekist vel, enda hið besta mál að listamenn séu fengnir til að auka fagurfræði virkjanabygginga eins og t.d. var gert við Búrfellsvirkjun og víðar.

En það er svo langur vegur frá Búrfellsvirkjun að þessari hrikalegu framkvæmd við Kárahnúka og spjöllin á landinu engan veginn sambærileg. Og þetta er fagurt svæði, ómetanlegt í sumum tilvikum, allir sem hafa farið þarna um geta vitnað um það.

Þess vegna er ég á móti því að listamenn samþykki með þátttöku í fyrrnefndri listaverkasamkeppni þessa árás á landið og reyni með verkum sínum að fegra framkvæmdina og landspjöllin, þótt í boði séu verðlaun og fé. Það er ekki í fyrsta sinn sem fégjafir hafa verið notaðar til að fá menn til að svíkja sannfæringu sína, skildingarnir enn freistandi fyrir þann sem sífellt berst í bökkum. En þegar listamenn eru farnir að selja sannfæringu sína, þeir sem hafa frelsi og leyfi umfram marga aðra til að segja það sem segja þarf, þá er fokið í flest skjól.

Næst auglýsir Landsvirkjun kannski samkeppni meðal rithöfunda þar sem þeim er ætlað að skrifa eitthvað fallegt um Kárahnúkavirkjun og þeir 5-10 sem skrifa "geðþekkasta" textann fá peningaverðlaun. Er það svona sem myndlistarmenn vilja sjá hugmyndir sínar verða að veruleika?

Listakonan og listfræðingurinn Suzi Gablik hefur sagt að listamenn hafi í gegnum tíðina alltaf verið að þjóna einhverjum, hvort sem það var samfélag, trúarbrögð eða höfðingjar. Þeir hafa líka fylgt þeirri hugmyndafræði að listin ætti eingöngu að þjóna sjálfri sér, verða til og vera til sjálfrar sín vegna, og var sú hugmynd að hún hefði hlutverk eða boðskap einna helst tengd við fasíska hugsun. En þarf það að vera svo? Suzi Gablik spyr hverjum listin gæti verið að þjóna í dag, öðrum en þeim sem hún hefur hingað til þjónað, þ.e. kóngum, kapitalisma og Mammon, og svarar að mikilvægasta hlutverk listamanna hljóti að vera að þjóna lífinu sjálfu.

Lífið og náttúran er afl sem listamenn ættu að þjóna, sérstaklega þegar því er stefnt í hættu. Þeirra hlutverk er að benda á mikilvægi þess sem við eigum og auka skilning á því hvað við höfum leyfi til að gera við það og hvað ekki. Ekki bara sjálfs okkar vegna heldur framtíðarinnar. Sá skilningur kennir okkur að meta að verðleikum og í framhaldi af því vaknar löngun til að varðveita.

Það fylgir því nefnilega ábyrgð að vera maður í lífheiminum og þess vegna hafa menn reynt að kenna tillitsemi við náttúruna. Það er með náttúruvernd eins og svo margt annað gott í lífinu að forsendur hennar eru svo einfaldar að við komum varla auga á þær. Þær eru um það að staldra við, opna hugann og sjá upp á nýtt, jafnvel alvanalegustu hluti, og skynja fegurðina sem þeir búa yfir. Náttúruupplifun á að örva fólk til þess að vilja vita meira, sjá meira, og vilja vernda það sem það hefur upplifað svo aðrir fái notið þess líka.

Margir listamenn upplifa náttúruna sem listamann, fyrirmynd, skapandi kraft, enda er hún stærsta táknmynd sköpunarinnar. Fegurð hins náttúrulega er listamönnum jafn sjálfsögð og fegurð hins manngerða, enda eru þeir alltaf að fást við báða þessa hluti og samspilið þar á milli. Þeirra verk eru náttúrulega manngerð.

Listaverk sem eru gerð til þess að setja stórfenglegt og afgerandi mark á náttúruna frekar en tengjast henni á einhvern hátt hafa verið gerð erlendis en eru sjaldgæf á Íslandi og hafa íslenskir listamenn aldrei fengið viðlíka tækifæri eða fjármuni og verkfræðingar Landsvirkjunar. Nema nú verði breyting á með þessari samkeppni.

En tíminn og rýmið skipta líka máli. Gott verk sem er staðsett í rými sem það á ekki heima í, verður fyrir áhrifum af því og nýtur sín ekki, verður verra. Verk sem gert yrði fyrir Kárahnúkavirkjun myndi óhjákvæmilega draga dám af henni, verða sammerkt henni. Gott verk í vondu samhengi er vont mál fyrir listamann. Ætla íslenskir listamenn að taka þá siðferðilegu og listrænu áhættu, með því að falbjóða verk sín sem skraut á skemmdirnar á landinu?

Höfundur er myndlistarmaður.