Nýlega gerði ég tilraun til að útskýra í grein afstöðu mína til samþykktar menningar- og ferðamálaráðs Reykjavíkur um leigugreiðslur vegna sýningarréttar á Blind Pavillion eftir Ólaf Elíasson. Ég hafði þá viðrað ákveðnar efasemdir um ágæti samþykktarinnar í fjölmiðlum. Það sem helst hefur vafist fyrir mér er að listaverkasafnarar og kaupsýslumenn séu farnir að keppa við listamenn og ,,non-profit" menningarstofnanir um opinbert fé til menningarmála ? og hafi að því er virðist greiðari aðgang að sjóðum en hinir. Í framhaldi langar mig að ræða frekar um kostun eða menningarstyrki en lítið hefur farið fyrir umræðu um þann sprota í okkar menningarumhverfi. Líkleg skýring á því er að við séum bara ánægð með að einhver skuli vilja borga fyrir menninguna. Hugsanlega stafar hikið þó af ótta við að opinber umræða styggi þá sem peningana eiga með þeim afleiðingum að þeir hætti að styðja menningarlíf á Íslandi. Að því hlýtur þó að koma að við opnum þessa umræðu enda eru ávallt margar hliðar á hverju máli.

Kostun er tiltölulega nýtt fyrirbæri í íslensku menningarumhverfi. Þegar ég segi þetta er ég fyllilega meðvituð um alla þá stórhuga menn sem í gegnum söguna hafa borið menningarlífið uppi, menn á borð við Ragnar í Smára og Þorvald í Síld og fiski sem vel má segja að hafi verið kostunaraðilar (þvílíkt orðskrípi!) síns tíma. Ég efast þó um að þeir hafi skilgreint sjálfa sig þannig og ég hef á tilfinningunni að forsendur þeirra hafi verið eilítið aðrar en þær eru hjá kostunaraðilum dagsins í dag.

Nú ætla ég alls ekki að halda því fram að kostunaraðilar hafi verið göfugir í gamla daga en séu eitthvað síðri í dag. Ég ber að sjálfsögðu mikla virðingu fyrir því fólki sem í dag leggur menningunni lið, hvort sem það kostar hana eða styrkir, og ég er mjög þakklát fyrir að svoleiðis fólk skuli yfirleitt vera til. Hinsvegar þykir mér rétt að gera kröfu um að sanngirni sé gætt í hvívetna gagnvart listaverkum, menningarviðburðum og þeim sem að þeim standa.

Samkvæmt minni máltilfinningu felst munurinn á kostunaraðila og styrktaraðila (sem er engu skárra orðskrípi) í því að kostun nær yfir allan kostnað á meðan styrkur er framlag upp í kostnað. En hver kannast ekki við orðalagið að eitthvað sé ,,í boði" hins eða þessa? Skyldi framlag þess sem ,,býður" í öllum tilvikum standa undir orðalaginu?

Á heimasíðu KB-banka er að finna eftirfarandi upplýsingar um vaxtalaus lán til listaverkakaupa: ,,KB banki býður vaxtalaus lán til kaupa á listmunum í því skyni að styrkja listalíf í landinu.  Um leið er listunnendum gert kleift að festa kaup á verkum sem þá dreymir um að eignast."
Bankinn eignar sjálfum sér góðverkið í heild sinni. Það er ekki langt síðan ég sá heilsíðu auglýsingu frá bankanum um þessi lán og þar kom ekkert fram um hverjir það eru sem í raun niðurgreiða lánin. Sannleikurinn er sá að afföllin af lánunum eru niðurgreidd af fjórum aðilum til jafns; bankanum, Reykjavíkurborg, viðkomandi galleríi og listamanni. Segjum að bankinn láni féð með 10% vöxtum (prósentutalan er skáldskapur). Þá greiðir hver málsaðili 2,5 %. Borgin greiðir sinn hluta úr sérstökum sjóði, listamaðurinn veitir afslátt af verði verksins og galleríið gefur hlutfall af sínum sölutekjum eftir. Framlag bankans er það að hann tekur lægri vexti af lánunum. Bankinn fær þá í sinn hlut 7,5 % vexti (að frádregnum lántökukostnaði) sem er þokkalegur hagnaður þó ef til vill séu til dýrari lán! 

Ég sé ekkert sem réttlætir það að KB-banki upphefji sig með þessum hætti á kostnað listamanna, gallería og almennings en ef grannt er skoðað er það væntanlega oftast galleríið sem ber hlutfallslega mestan þunga kostnaðarins. Ég skora á KB-banka að snúa við blaðinu og taka þennan kostnað á sig að fullu ? gerast sannir kostunaraðilar. Það væri góð auglýsing og verðskulduð - og áreiðanlega ekki sú dýrasta.

Í lokin auglýsi ég eftir betri orðum en ,,kostunaraðili" og ,,styrktaraðili". Við þurfum svo sannarlega á þessum ,,aðilum? að halda og því er mikilvægt að eiga yfir þá falleg orð.